Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα

Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα

0 ΣΧΟΛΙΑ
  • A-
  • A+

Μετά την κατάρρευση των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού», επικράτησε η πεποίθηση ότι ο σοσιαλισμός είναι μια τελειωμένη υπόθεση. Υπάρχουν βέβαια στη Δυτική Ευρώπη πολιτικές δυνάμεις που ονομάζονται σοσιαλιστικές ή σοσιαλδημοκρατικές, αλλά στα προγράμματά τους σπάνια βρίσκουμε θέσεις και προτάσεις που να μπορούν να χαρακτηριστούν σοσιαλιστικές. Το ίδιο το νόημα και το περιεχόμενο της έννοιας του σοσιαλισμού έχει γίνει αρκετά αβέβαιο και προβληματικό.

Παρουσιάζει επομένως εξαιρετικό ενδιαφέρον το βιβλίο του Γερμανού φιλοσόφου Αξελ Χόνετ «Η ιδέα του σοσιαλισμού», που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας (εκδόσεις Πόλις, μετάφραση: Μαρία Τοπάλη).

Με αυτό το έργο του, ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος της τρίτης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης επανεξετάζει τις θεμελιώδεις ιδέες και αξίες του σοσιαλισμού και προσπαθεί να τις καταστήσει ξανά επίκαιρες και πειστικές.

Η ακόλουθη συνέντευξη του Χόνετ δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Manifesto.

**********

• Με το βιβλίο σας προτείνετε ξανά την ιδέα του σοσιαλισμού, αλλά η ευρωπαϊκή Αριστερά βαδίζει από τη μια ήττα στην άλλη…

Στον σοσιαλισμό υπάρχει ακόμα μια ζωντανή σπίθα. Για να τη διακρίνουμε, χρειάζεται να διαχωρίσουμε σαφώς την κεντρική ιδέα του σοσιαλισμού από το διανοητικό της περίβλημα, που απλώνει τις ρίζες του στο έδαφος της πρώτης εκβιομηχάνισης.

Το καθήκον μας σήμερα είναι να μην παραδοθούμε στον πεσιμισμό και να προσπαθήσουμε να βρούμε διεξόδους από τη βαθιά κρίση που περνάει ο σοσιαλισμός. Μια κρίση που εκδηλώνεται όχι μόνο με την απώλεια συναινέσεων, αλλά και με το γεγονός ότι τα λαϊκά στρώματα έχουν απομακρυνθεί από τα σοσιαλιστικά κόμματα.

Σήμερα είναι τα λαϊκιστικά κινήματα -ακόμα και εκείνα που έχουν εθνικιστικό και ρατσιστικό χαρακτήρα- αυτά που φαίνεται να έχουν γίνει οι εκφραστές των ανησυχιών και των αναγκών αυτών των στρωμάτων.

• Από πού θα έπρεπε να ξεκινήσουν τα κόμματα της Αριστεράς για να αντιστρέψουν την πορεία;

Θα έλεγα ότι χρειάζεται να ξεκινήσουν από την κατανόηση ενός δεδομένου: οι μεταρρυθμίσεις που άρχισαν τη δεκαετία του 1990 από το Εργατικό Κόμμα του Μπλερ ή από το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Σρέντερ, ιδιαίτερα εκείνες στην αγορά εργασίας, έγιναν αντιληπτές ως προδοσία κοινωνικών κατακτήσεων που επιτεύχθηκαν με δεκαετίες αγώνων.

Τα μέλη της εργατικής τάξης και του προλεταριάτου των υπηρεσιών αισθάνθηκαν ότι εγκαταλείφθηκαν και ότι απέμειναν μόνα. Και επειδή αυτές οι μεταρρυθμίσεις παρουσιάστηκαν όχι ως προσωρινά μέτρα που επιβάλλονται από οικονομικές αναγκαιότητες, αλλά ως κατακτήσεις, ως το νέο όραμα της σοσιαλδημοκρατίας.

Σήμερα η Αριστερά θα πρέπει να έχει το θάρρος να καταστήσει εκ νέου πειστική την ιδέα μιας ισχυρής πολιτικής ρύθμισης της οικονομίας και του χρηματιστικού κόσμου.

Να τοποθετήσει ξανά στο επίκεντρο την αξία των δημόσιων αγαθών: των νοσοκομείων, των σχολείων, των δημόσιων χώρων που αποσπώνται από την κατανάλωση.

Να σκεφτεί μια νέα πολιτική για την κατοικία, που θα αντιμετωπίζει αυτό το επείγον κοινωνικό ζήτημα με βάση το υπόδειγμα της Κόκκινης Βιέννης της δεκαετίας του 1920. Να εγκαινιάσει έναν βαθύ θεωρητικό στοχασμό για την κομβική σημασία της δημόσιας εκπαίδευσης ως βασικού οργάνου για τη θεμελίωση των βάσεων της δημοκρατίας τόσο στην οικονομία όσο και στην πολιτική σφαίρα.

• Ποιο ήταν το αρχικό όραμα του σοσιαλισμού;

Ξαναδιαβάζοντας τα κείμενα του πρώτου σοσιαλισμού και του Μαρξ, αντιλήφθηκα ότι το θεμέλιο του αρχικού σοσιαλιστικού κινήματος δεν ήταν τόσο η ιδέα της ισότητας, αλλά μάλλον ένα όραμα της συνεργατικής και κοινωνικής ελευθερίας. Μια ιδέα που ήθελε να αμφισβητήσει την ατομικιστική αντίληψη της ελευθερίας, η οποία είχε επικρατήσει με την επέκταση της καπιταλιστικής οικονομίας της αγοράς.

Είναι η ιδέα ότι η δική μου ελευθερία εξαρτάται από την ελευθερία του άλλου, μπορεί να υπάρχει μόνον σε μια αλληλεπίδραση με τον άλλον, ακόμα και σε μια δράση του ενός για τον άλλον. Κατά τη γνώμη μου, είναι σημαντικό να ξανασκεφτούμε τον σοσιαλισμό στο φως αυτής της ιδέας, αλλά και να τον διαφοροποιήσουμε έπειτα από τον κολεκτιβισμό, που υπάρχει αντίθετα στις κομμουνιστικές τάσεις, οι οποίες αναδύθηκαν και αυτές με τον Μαρξ.

Σε μια κολεκτιβιστική αντίληψη, όπως εκείνη που υιοθέτησε ο κομμουνισμός, προτάσσεται η ελευθερία της συλλογικότητας. Και αυτό συνεπιφέρει μια συγκεντρωτική ιδέα επειδή για τους κοινούς σκοπούς στο εσωτερικό της συλλογικότητας αποφάσιζε μόνο μια μειοψηφία, δηλαδή το κόμμα.

• Κατά την άποψή σας υπήρχαν ωστόσο όρια και στην παράδοση του σοσιαλισμού…

Υπάρχουν τρία θεωρητικά μειονεκτήματα που βάρυναν αρνητικά πάνω στην ιδέα του σοσιαλισμού, μειώνοντας βαθμιαία την πειστικότητά της.

Πρώτον, θεωρούσαν βέβαιο ότι το προλεταριάτο ήταν το επαναστατικό υποκείμενο και ότι η θεωρία όφειλε να είναι απλώς το εργαλείο του στοχασμού του.

Δεύτερον, υπήρχε μια έντονα ντετερμινιστική αντίληψη της προόδου, σύμφωνα με την οποία ο σοσιαλισμός θα διαδεχόταν τον καπιταλισμό αναπόφευκτα και με μια μορφή που ήδη μπορούσε να προεικονιστεί. Τρίτον, υπήρχε μια υπερβολική επικέντρωση στη σφαίρα των οικονομικών δραστηριοτήτων ως μοναδικού πεδίου υλοποίησης της κοινωνικής ελευθερίας.

Η συνέπεια ήταν να μην αποδίδουν κάποια ανεξάρτητη αξία στην πολιτική δημοκρατία, που υποβαθμιζόταν σε απλό εποικοδόμημα της οικονομίας. Αυτό προκάλεσε ένα θεωρητικό κλείσιμο, με βαριές συνέπειες για τα κανονιστικά αιτήματα περαιτέρω διαδικασιών εκδημοκρατισμού της πολιτικής και επέκτασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Σήμερα δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε τον σοσιαλισμό χωρίς δύο απαραίτητα διδάγματα του φιλελευθερισμού. Το πρώτο είναι η ιδέα ότι το επίκεντρο των προσπαθειών μας -και των σοσιαλιστικών προσπαθειών- πρέπει να παραμένει πάντα η ελευθερία του ατόμου. Το άλλο είναι η αναγκαία σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων ελευθερίας.

• Ο σοσιαλισμός ωστόσο δεν απορροφάται στην τροχιά του φιλελευθερισμού και επειδή δεν απαρνιέται την ιδέα ενός κοινωνικού μετασχηματισμού της οικονομικής σφαίρας…

Ο σοσιαλισμός εκκινούσε πάντα από τη θέση σύμφωνα με την οποία ορισμένες μορφές ιδιοκτησίας, συγκεκριμένα η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, εμποδίζουν την υλοποίηση της κοινωνικής ελευθερίας. Και σήμερα είναι ολοφάνερο ότι η συσσώρευση κεφαλαίου στη σφαίρα της παραγωγής και στη χρηματιστική σφαίρα υπονομεύει κάθε διαδικασία δημοκρατικής διακυβέρνησης της κοινωνίας.

Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το πιο σημαντικό καθήκον σήμερα έγκειται στο να αναιρέσουμε την ταύτιση ανάμεσα σε οικονομία της αγοράς και καπιταλισμό και να σχεδιάσουμε εκ νέου τις εναλλακτικές μορφές αξιοποίησης της αγοράς.

Ο σοσιαλισμός παρέμεινε επί μακρόν εγκλωβισμένος στην ιδέα ότι η μοναδική έγκυρη εναλλακτική λύση στην καπιταλιστική αγορά ήταν μια οικονομία σχεδιασμένη με συγκεντρωτικό τρόπο. Αυτή η ιδέα προκάλεσε μια ατροφία της θεσμικής φαντασίας του σοσιαλιστικού κινήματος.

Πριν απ’ όλα, υπάρχουν στοιχειώδεις σφαίρες της ιδιοκτησίας που αφορούν την κατοικία, την ένδυση, βασικά αντικείμενα των προσώπων, τις οποίες δεν μπορούμε να απαρνηθούμε. Και εγώ δεν βρίσκω με κανέναν τρόπο σκανδαλώδες το να μιλάμε για μια ορισμένη ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής.

Πέρα από αυτό όμως, στοχαστήκαμε πάντοτε πολύ λίγο για τη μεγάλη ποικιλία μορφών εναλλακτικών προς την ατομική ιδιοκτησία. Δεν υπάρχει μόνον η συλλογική ιδιοκτησία του κράτους, αλλά υπάρχουν και συνεταιριστικές, οικογενειακές, κοινοτικές μορφές ιδιοκτησίας.

Το να σκεφτόμαστε με βάση δυϊσμούς είναι πάντοτε αντιπαραγωγικό. Οι δυϊσμοί μπλοκάρουν τη φαντασία μας και τον πειραματισμό μας στη σύλληψη εναλλακτικών μοντέλων πολιτικής οικονομίας.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
Ο νεοφιλελευθερισμός, ταλαντευόμενος ανάμεσα στην εξωπραγματική εκδοχή της καθαρής αγοράς και στην ασυνεπή με τη θεωρία του εκδοχή της κυριαρχίας των...
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Δύση σε παρακμή;
Συμπληρώνονται 100 χρόνια από την πρώτη έκδοση του μνημειώδους έργου του Οσβαλντ Σπένγκλερ «Η παρακμή της Δύσης». Ο Σπένγκλερ ήταν σφοδρός επικριτής...
Η Δύση σε παρακμή;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Θεωρίες συνωμοσίας
Κυκλοφόρησε πρόσφατα στην Ιταλία το βιβλίο του Ουμπέρτο Εκο «Sulle spalle dei giganti, που συγκεντρώνει κείμενα που έγραψε και ομιλίες που εκφώνησε...
Θεωρίες συνωμοσίας